Türk Miras Hukukunda Zümre Sistemi: Yasal Mirasçıların Belirlenmesi ve Miras Paylarının Hesaplanması

Giriş

Ölüme bağlı bir tasarruf bulunmadığında veya mevcut tasarruf terekenin tamamını kapsamadığında, mirasın kimlere ve hangi oranlarda intikal edeceğini kanun belirler. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), yasal mirasçılığı Üçüncü Kitabın "Yasal Mirasçılar" başlıklı bölümünde (m. 495–501) düzenlemiştir. Kanun koyucu kan hısımlarının mirasçılığında, İsviçre Medeni Kanunundan iktibas edilen zümre (parantel) sistemini benimsemiştir.

Bu çalışmada zümre sisteminin dayandığı ilkeler ve her bir zümrenin mirasçılığı ele alınmakta, ardından sağ kalan eşin, evlatlığın ve Devletin mirasçılığı incelenmektedir. Soyut kuralların uygulamadaki karşılığını göstermek amacıyla her olasılık, soy ağacı şemasıyla desteklenen bir örnek üzerinden açıklanmıştır.

Şemalarda mirasbırakan "M" ile gösterilmiştir. Mirasbırakandan önce ölmüş kişiler kesik çizgili ve gri kutuda yer almaktadır. Mirasçıların payları ise kutuların altında belirtilmiştir.

I. Yasal Mirasçıların Kanuni Sistematiği

TMK, yasal mirasçıları dört grupta düzenler:

• Kan hısımları (m. 495–498): altsoy; ana, baba ve onların altsoyu; büyük ana, büyük baba ve onların altsoyu; evlilik dışı hısımlar

• Sağ kalan eş (m. 499)

• Evlatlık ve altsoyu (m. 500)

• Devlet (m. 501)

Zümre sistemi yalnızca kan hısımlarının mirasçılık sırasını belirler. Sağ kalan eş herhangi bir zümreye dahil değildir. Eşin payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir.

Şekil 1 — Zümre sistemi: yasal mirasçıların genel görünümü

Kanun üç zümre öngörmüştür:

1. Birinci zümre: mirasbırakanın altsoyu (çocuklar, torunlar ve devamı). Bu zümrede derece bakımından herhangi bir sınır yoktur.

2. İkinci zümre: zümre başları olan ana ve baba ile onların altsoyu (kardeşler, yeğenler ve devamı).

3. Üçüncü zümre: zümre başları olan büyük ana ve büyük babalar ile onların altsoyu (amca, hala, dayı, teyze ve onların altsoyu).

Kanun koyucu dördüncü bir zümre kabul etmemiştir. Bu nedenle büyük ana ve büyük babaların üstsoyu ve onların altsoyu, soy ağacında ne kadar geriye gidilirse gidilsin, yasal mirasçı sıfatını kazanamaz.

II. Zümre Sisteminin Temel İlkeleri

1. Zümreler arası öncelik

Önceki zümrede tek bir mirasçının bulunması, sonraki zümrelerin mirasçılığını tamamen ortadan kaldırır. Bu ilke hısımlık derecesinden bağımsız işler. Mirasbırakanın anne ve babası ile birinci derece kan hısımlığı vardır; torununun çocuğu ise üçüncü derece kan hısımıdır. Buna rağmen torunun çocuğu birinci zümrede yer aldığı için anne ve babayı mirasçılıktan dışlar. Yargıtay da "ikinci derecede mirasçı varken üçüncü dereceden kimse mirasçı olamaz" ifadesiyle bu ilkeyi vurgulamaktadır (Yargıtay 8. HD, E. 2013/16658, K. 2014/13055, T. 20.06.2014).

2. Zümre içinde kök (hat) esası

Her zümre içinde miras, zümre başından inen kökler (hatlar) arasında eşit olarak bölünür. Birinci zümrede her çocuk, kendi altsoyuyla birlikte ayrı bir kök oluşturur. İkinci ve üçüncü zümrede ise ana ve baba tarafları ayrı hatlar olarak değerlendirilir. Kök başı sağ ve mirasçı olduğu sürece, onun altsoyu mirasçı olamaz.

3. Her derecede halefiyet

Mirasbırakandan önce ölmüş olan kök başının yerini, "her derecede halefiyet yoluyla" kendi altsoyu alır (TMK m. 495/3, 496/2, 497/2). Bu sayede ölen kişiye düşecek pay başka köklere geçmez. Pay, o kök içinde kalarak bir alt kuşağa intikal eder.

4. Mirasçılığın genel koşulları

Bir kişinin yasal mirasçı olabilmesi için iki koşul bulunmalıdır. Birincisi, bir zümreye dahil olacak şekilde mirasbırakana hukuki bir hısımlık bağıyla bağlı olmalıdır. İkincisi, TMK m. 580/1 uyarınca "mirasbırakanın ölümü anında mirasa ehil olarak sağ" olmalıdır.

Miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır (TMK m. 575). Mirasçılığı sona erdiren başlıca haller şunlardır:

• Mirasın reddi (TMK m. 605 vd.)

• Mirastan yoksunluk (TMK m. 578): örneğin mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürme veya öldürmeye teşebbüs

• Mirastan feragat

• Mirastan çıkarma (ıskat)

Bu hallerin sonuçları, kural olarak, ilgilinin mirasbırakandan önce ölmüş sayılmasına yakındır. Son olarak, mirasçılık ve mirasın geçişi, mirasbırakanın ölüm tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlenir (4722 sayılı Kanun m. 17).

III. Birinci Zümre: Altsoyun Mirasçılığı

TMK m. 495: "Mirasbırakanın birinci derece mirasçıları, onun altsoyudur. Çocuklar eşit olarak mirasçıdırlar. Mirasbırakandan önce ölmüş olan çocukların yerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır."

1. Çocukların sağ olması

Örnek 1. M, geride iki çocuk (Ç1 ve Ç2) ile her birinin birer çocuğunu (T1 ve T2) bırakarak ölmüştür. Miras, iki kök arasında eşit olarak bölünür: Ç1 ve Ç2'nin her biri 1/2 pay alır. Kök başları sağ olduğundan torunlar mirasçı olamaz.

Şekil 2 — Birinci zümre: çocukların eşit mirasçılığı

2. Bir çocuğun mirasbırakandan önce ölmüş olması

Örnek 2. Ç1, M'den önce ölmüş ve geride iki çocuk (T1, T2) bırakmıştır. Ç2 ise sağdır. Miras önce kökler arasında 1/2 oranında bölünür. Ç1 kökünün payı halefiyet yoluyla T1 ve T2'ye geçer. Böylece T1 ve T2 1/4'er, Ç2 ise 1/2 pay alır.

Şekil 3 — Birinci zümre: önce ölen çocuğun payı altsoyuna geçer

3. Paylaştırmanın köke göre yapılması

Örnek 3. Ç1 ve Ç2'nin her ikisi de M'den önce ölmüştür. Ç1'in iki çocuğu (T1, T2), Ç2'nin ise bir çocuğu (T3) vardır. Mirasçıların hepsi aynı derecede olduğu için mirasın 1/3'er paylaşılması gerektiği düşünülebilir. Ancak Türk hukukunda paylaştırma kişi sayısına göre değil, köke göre yapılır. Önce her köke 1/2 ayrılır, ardından her kök kendi içinde bölünür. Sonuç olarak T1 ve T2 1/4'er, T3 ise 1/2 pay alır.

Şekil 4 — Birinci zümre: paylaştırma kişi sayısına değil köke göre yapılır

4. Evlilik dışı çocukların durumu

TMK m. 498: "Evlilik dışında doğmuş ve soybağı, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmuş olanlar, baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olurlar."

Çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla kendiliğinden kurulur. Çocuk ile baba arasındaki soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur (TMK m. 282). Soybağı bu yollardan biriyle kurulmuş olan evlilik dışı çocuk, baba yönünden evlilik içi kardeşleriyle aynı hukuki konumdadır.

Örnek 4. M, geride bir evlilik içi çocuk (Ç1) ile tanıdığı bir evlilik dışı çocuk (Ç2) bırakmıştır. Her iki çocuk da 1/2 pay alır.

Şekil 5 — Evlilik dışı çocuğun mirasçılığı

743 sayılı mülga Türk Kanunu Medenisi, ilk halinde evlilik dışı çocuğa evlilik içi çocuğun payının yarısını tanıyordu. Bu ayrım Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. 4722 sayılı Kanunun 17. maddesi gereğince eski tarihli ölümlerde uygulanacak hükmün, ölüm tarihine göre ayrıca belirlenmesi gerekir.

Uygulamada soybağının mirasbırakanın ölümünden sonra hâkim hükmüyle kurulduğu durumlarla da karşılaşılmaktadır. Bu durumda mevcut mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesi yoluna gidilir. Yargıtay, bu nitelikteki bir davada kesinleşen soybağı kararını esas almıştır. Bununla birlikte ilk derece kararını bozmuştur. Bozmanın gerekçesi, mirasbırakandan sonra ölen bir torunun payının onun eşi dahil kendi mirasçılarına geçeceğinin (TMK m. 580/2) hesaplamada gözetilmemiş olmasıdır (Yargıtay 7. HD, E. 2021/7310, K. 2022/8168, T. 29.12.2022).

5. Mirası reddeden mirasçının payı

TMK m. 611/1: "Yasal mirasçılardan biri mirası reddederse onun payı, miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi, hak sahiplerine geçer."

Örnek 5. Ç1 mirası reddetmiştir ve iki çocuğu (T1, T2) vardır. Ç1, miras açıldığında sağ değilmiş gibi kabul edilir. Bu nedenle onun payı halefiyet yoluyla T1 ve T2'ye 1/4'er oranında geçer. Ç2'nin payı ise 1/2 olarak değişmeden kalır.

Şekil 6 — Mirası reddeden mirasçının payı

Mirasın en yakın yasal mirasçıların tamamı tarafından reddedilmesi halinde ise durum farklıdır. Bu durumda halefiyet işlemez ve tereke, sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir. Tasfiye sonunda arta kalan değerler, mirası reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir (TMK m. 612).

IV. İkinci Zümre: Ana, Baba ve Onların Altsoyu

TMK m. 496: "Altsoyu bulunmayan mirasbırakanın mirasçıları, ana ve babasıdır. Bunlar eşit olarak mirasçıdırlar. Mirasbırakandan önce ölmüş olan ana ve babanın yerlerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır. Bir tarafta hiç mirasçı bulunmadığı takdirde, bütün miras diğer taraftaki mirasçılara kalır."

İkinci zümrede miras önce ana hattı ve baba hattı arasında 1/2 oranında bölünür. Her hattın payı, o hattın zümre başına veya zümre başı önce ölmüşse onun altsoyuna intikal eder.

1. Ana ve babanın sağ olması

Örnek 6. Altsoyu bulunmayan M'nin anne ve babası sağdır. Her biri 1/2 pay alır. Zümre başları sağ olduğundan kardeş (K1) mirasçı olamaz.

Şekil 7 — İkinci zümre: anne ve babanın mirasçılığı

2. Zümre başlarından birinin önce ölmüş olması

Örnek 7. M'nin annesi ondan önce ölmüş, babası ise sağdır. M'nin iki kardeşi (K1, K2) vardır. Baba hattının 1/2 payı babaya kalır. Anne hattının 1/2 payı ise annenin altsoyu olan K1 ve K2'ye 1/4'er oranında geçer.

Şekil 8 — İkinci zümre: önce ölen annenin payı kardeşlere geçer

3. Bir tarafta mirasçı bulunmaması

Örnek 8. M'nin annesi ondan önce ölmüştür ve M dışında başka bir altsoyu yoktur. Anne hattında mirasçı bulunmadığından, TMK m. 496/3 uyarınca mirasın tamamı baba hattına, yani babaya kalır.

Şekil 9 — İkinci zümre: bir tarafta mirasçı bulunmaması

4. Kardeş ve yeğenlerin mirasçılığı

Örnek 9. M'nin anne ve babası ondan önce ölmüştür. Kardeşlerden K1 sağdır. K2 ise M'den önce ölmüş ve iki çocuk (Y1, Y2) bırakmıştır.

Her hattın 1/2 payı, önce o hattın kökleri arasında bölünür. Her hatta K1 1/4 alır. K2 kökünün 1/4 payı ise Y1 ve Y2'ye 1/8'er oranında geçer. İki hat toplandığında K1 1/2, Y1 ve Y2 ise 1/4'er pay alır.

Şekil 10 — İkinci zümre: kardeş ve yeğenlerin mirasçılığı

5. Öz kardeş ile yarım kardeşin birlikte mirasçılığı

Hat esasının en belirgin sonucu yarım kardeşlerde ortaya çıkar. Ana bir kardeş yalnızca ana hattından, baba bir kardeş ise yalnızca baba hattından pay alır. Yargıtay, ana-baba bir kardeşin her iki hattan, baba bir kardeşin ise yalnızca baba hattından pay alacağını açıkça ifade etmiştir (Yargıtay 14. HD, E. 2015/16812, K. 2016/10451, T. 15.12.2016).

Örnek 10. M'nin anne ve babası ondan önce ölmüştür. M'nin bir öz kardeşi (K1) ile annesinin başka bir evlilikten olan bir çocuğu, yani ana bir kardeşi (K2) vardır. Ana hattının 1/2 payı K1 ve K2 arasında 1/4'er oranında bölünür. Baba hattının 1/2 payı ise babanın tek altsoyu olan K1'e kalır. Sonuç olarak K1 3/4, K2 1/4 pay alır.

Şekil 11 — İkinci zümre: öz kardeş ve ana bir kardeş

Babanın hiçbir altsoyu bulunmuyorsa, TMK m. 496/3 gereğince mirasın tamamı ana hattına ve dolayısıyla ana bir kardeşe kalır (Yargıtay 8. HD, E. 2013/16658, K. 2014/13055, T. 20.06.2014).

V. Üçüncü Zümre: Büyük Ana, Büyük Baba ve Onların Altsoyu

TMK m. 497/1-4: "Altsoyu, ana ve babası ve onların altsoyu bulunmayan mirasbırakanın mirasçıları, büyük ana ve büyük babalarıdır. Bunlar, eşit olarak mirasçıdırlar. Mirasbırakandan önce ölmüş olan büyük ana ve büyük babaların yerlerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır. Ana veya baba tarafından olan büyük ana ve büyük babalardan biri altsoyu bulunmaksızın mirasbırakandan önce ölmüşse, ona düşen pay aynı taraftaki mirasçılara kalır. Ana veya baba tarafından olan büyük ana ve büyük babaların ikisi de altsoyları bulunmaksızın mirasbırakandan önce ölmüşlerse, bütün miras diğer taraftaki mirasçılara kalır."

Üçüncü zümreye ancak birinci ve ikinci zümrede hiçbir mirasçı bulunmadığında geçilir. Miras önce ana tarafı ve baba tarafı arasında 1/2 oranında bölünür. Her taraf içinde ise büyük ana ve büyük baba arasında 1/4'er oranında paylaştırılır.

1. Büyük ana ve büyük babaların sağ olması

Örnek 11. Birinci ve ikinci zümrede mirasçısı bulunmayan M'nin dört büyük ebeveyni de sağdır. Her biri 1/4 pay alır. Amca ve teyze, kök başları sağ olduğundan mirasçı olamaz.

Şekil 12 — Üçüncü zümre: büyük ana ve büyük babaların mirasçılığı

2. Büyük ebeveynlerden birinin önce ölmüş olması

Örnek 12. Baba tarafındaki büyük baba M'den önce ölmüştür ve geride amca ile hala bulunmaktadır. Büyük babanın 1/4 payı halefiyet yoluyla amca ve halaya 1/8'er oranında geçer. Diğer üç büyük ebeveyn 1/4'er pay alır.

Şekil 13 — Üçüncü zümre: önce ölen büyük babanın payı amca ve halaya geçer

3. Altsoysuz ölen büyük ebeveynin payı

Örnek 13. Anne tarafındaki büyük anne M'den önce ölmüştür ve (M'nin önce ölmüş annesi dışında) altsoyu yoktur. TMK m. 497/3 uyarınca onun 1/4 payı aynı taraftaki büyük babaya kalır. Böylece anne tarafındaki büyük baba 1/2, baba tarafındaki büyük ebeveynler 1/4'er pay alır.

Şekil 14 — Üçüncü zümre: altsoysuz ölen büyük annenin payı aynı tarafa kalır

4. Bir tarafta hiç mirasçı bulunmaması

Örnek 14. Anne tarafındaki büyük ana ve büyük babanın her ikisi de altsoy bırakmaksızın M'den önce ölmüştür. TMK m. 497/4 uyarınca mirasın tamamı baba tarafına geçer. Baba tarafındaki büyük ana ve büyük baba 1/2'şer pay alır.

Şekil 15 — Üçüncü zümre: bir tarafta hiç mirasçı bulunmaması

VI. Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı

TMK m. 499: "Sağ kalan eş, birlikte bulunduğu zümreye göre mirasbırakana aşağıdaki oranlarda mirasçı olur: 1. Mirasbırakanın altsoyu ile birlikte mirasçı olursa, mirasın dörtte biri, 2. Mirasbırakanın ana ve baba zümresi ile birlikte mirasçı olursa, mirasın yarısı, 3. Mirasbırakanın büyük ana ve büyük babaları ve onların çocukları ile birlikte mirasçı olursa, mirasın dörtte üçü, bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır."

Hesaplamada önce eşin payı ayrılır. Kalan kısım, yukarıda açıklanan zümre kuralları çerçevesinde ilgili zümreye dağıtılır.

1. Altsoy ile birlikte

Örnek 15. M, geride eşi ve iki çocuğu bırakmıştır. Eş 1/4 pay alır. Kalan 3/4 çocuklar arasında eşit bölünür ve her çocuk 3/8 pay alır.

Şekil 16 — Sağ kalan eş ile altsoyun birlikte mirasçılığı

2. Ana ve baba ile birlikte

Örnek 16. Altsoyu bulunmayan M, geride eşini, annesini ve babasını bırakmıştır. Eş 1/2 pay alır. Kalan 1/2 anne ve baba arasında bölünür ve her biri 1/4 pay alır.

Şekil 17 — Sağ kalan eş ile anne ve babanın birlikte mirasçılığı

Örnek 17. M'nin annesi ondan önce ölmüştür. Babası ve bir kardeşi (K1) sağdır ve M'nin eşi de hayattadır. Eş 1/2 pay alır. İkinci zümreye kalan 1/2 önce hatlara bölünür. Baba kendi hattının payı olan 1/4'ü alır. Annenin 1/4 payı ise onun altsoyu olan K1'e geçer.

Şekil 18 — Sağ kalan eş ile baba ve kardeşin birlikte mirasçılığı

3. Büyük ana ve büyük babalar ile birlikte

Örnek 18. Birinci ve ikinci zümrede mirasçısı bulunmayan M'nin eşi ve dört büyük ebeveyni sağdır. Eş 3/4 pay alır. Kalan 1/4, iki taraf ve dört büyük ebeveyn arasında bölünür ve her büyük ebeveyn 1/16 pay alır.

Şekil 19 — Sağ kalan eş ile büyük ana ve büyük babaların birlikte mirasçılığı

4. Eşin varlığında üçüncü zümrenin sınırlanması

Sağ kalan eş bulunduğunda üçüncü zümredeki halefiyet sınırlanır. TMK m. 499/3, eşle birlikte mirasçı olabilecek kişileri "büyük ana ve büyük babalar ve onların çocukları" ile sınırlamıştır. TMK m. 497/5 de bu sınırlamayı şöyle somutlaştırır:

TMK m. 497/5: "Sağ kalan eş varsa, büyük ana ve büyük babalardan birinin mirasbırakandan önce ölmüş olması hâlinde, payı kendi çocuğuna; çocuğu yoksa o taraftaki büyük ana ve büyük babaya; bir taraftaki büyük ana ve büyük babanın her ikisinin de ölmüş olmaları hâlinde onların payları diğer tarafa geçer."

Buna göre eş varken amca, hala, dayı ve teyzenin çocukları (kuzenler) mirasçı olamaz. Burada "her derecede halefiyet" kuralı uygulanmaz ve halefiyet büyük ebeveynlerin çocuklarında durur.

Örnek 19. Baba tarafındaki büyük baba M'den önce ölmüştür. Onun tek çocuğu olan amca da M'den önce ölmüş ve geride bir çocuk (kuzen) bırakmıştır. Eş 3/4 pay alır. Önce ölen büyük babanın 1/16 payı kuzene değil, aynı taraftaki büyük anneye geçer. Böylece baba tarafındaki büyük anne 1/8, anne tarafındaki büyük ebeveynler 1/16'şar pay alır.

Şekil 20 — Sağ kalan eş varken kuzenler mirasçı olamaz

Örnek 20. Büyük ebeveynlerin tamamı ile onların çocukları M'den önce ölmüştür ve geride yalnızca kuzenler bulunmaktadır. Bu durumda mirasın tamamı sağ kalan eşe kalır.

Yargıtay, büyük ebeveynlerin torunlarına pay verilmesini isabetsiz bulmuştur. Kararda, eşin sağ olduğu durumda büyük ebeveynlerin çocukları dışındaki torunlarının mirasçı olamayacağı ve mirasın tamamının eşe kalacağı açıkça belirtilmiştir (Yargıtay 7. HD, E. 2010/1548, K. 2010/3221, T. 27.05.2010).

Şekil 21 — Mirasın tamamının sağ kalan eşe kalması

5. Boşanmış eş ve boşanma davası sırasında ölüm

TMK m. 181: "Boşanan eşler, bu sıfatla birbirlerinin yasal mirasçısı olamazlar ve boşanmadan önce yapılmış olan ölüme bağlı tasarruflarla kendilerine sağlanan hakları, aksi tasarruftan anlaşılmadıkça, kaybederler. Boşanma davası devam ederken, ölen eşin mirasçılarından birisinin davaya devam etmesi ve diğer eşin kusurunun ispatlanması hâlinde de yukarıdaki fıkra hükmü uygulanır."

Örnek 21. M, eşinden boşanmış ve geride bu evlilikten olan bir çocuk (Ç1) bırakarak ölmüştür. Boşanma kesinleştiği için eski eş mirasçı değildir ve mirasın tamamı Ç1'e kalır.

Şekil 22 — Boşanmış eş yasal mirasçı değildir

Boşanma davası sürerken eşlerden birinin ölmesi halinde, sağ kalan eşin mirasçılık sıfatının ortadan kalkması üç koşula bağlıdır. Dava sırasında eşlerden biri ölmüş olmalı, ölen eşin mirasçılarından biri davaya devam etmeli ve sağ kalan eşin kusuru ispatlanmalıdır. Yargıtay, boşanma kararı kesinleşmeden eşlerden biri öldüğünde evliliğin ölümle sona erdiğini kabul etmektedir. Bu durumda sonradan verilen kesinleştirme şerhi hukuki sonuç doğurmaz ve inceleme m. 181/2 kapsamında kusur yönünden yapılmalıdır (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9263, K. 2023/985, T. 13.03.2023; aynı dosyada verilen Yargıtay 2. HD, E. 2024/483, K. 2024/1228, T. 27.02.2024 sayılı kararda aktarılmıştır).

6. Mal rejiminin tasfiyesi ile ilişki

Evli bir mirasbırakanın terekesi belirlenirken, miras paylaşımından önce eşler arasındaki mal rejimi tasfiye edilir. Yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminde sağ kalan eş, önce katılma alacağını alır. Terekeye yalnızca kalan değer girer ve eş, TMK m. 499'daki payını bu terekeden ayrıca alır. Bu nedenle sağ kalan eşin eline geçen toplam değer, çoğu durumda m. 499'daki oranı önemli ölçüde aşar.

VII. Evlatlığın Mirasçılığı

TMK m. 500: "Evlâtlık ve altsoyu, evlât edinene kan hısımı gibi mirasçı olurlar. Evlâtlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder. Evlât edinen ve hısımları, evlâtlığa mirasçı olmazlar."

Evlatlık, evlat edinenin birinci zümresinde öz çocuk gibi yer alır. Bununla birlikte evlatlık ilişkisi, evlatlık ile evlat edinenin hısımları arasında mirasçılık doğurmaz. Evlatlık, evlat edinenin ana ve babasına veya kardeşlerine mirasçı olamaz.

Örnek 22. M, geride eşi, öz çocuğu (Ç1) ve evlatlığı (E) bırakmıştır. Eş 1/4 pay alır. Kalan 3/4, Ç1 ve E arasında eşit bölünür ve her biri 3/8 pay alır.

Şekil 23 — Evlatlığın evlat edinene mirasçılığı

İlişki tek yönlüdür. Evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olamaz. Evlatlığın biyolojik ailesiyle olan mirasçılık ilişkisi ise devam eder.

Örnek 23. Evlatlık E, eşi ve altsoyu bulunmaksızın ölmüştür. Mirası biyolojik anne ve babasına 1/2'şer oranında kalır. Evlat edinen pay alamaz.

Şekil 24 — Evlat edinen, evlatlığa mirasçı olamaz

VIII. Devletin Mirasçılığı

TMK m. 501: "Mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer."

Türk miras hukukunda sahipsiz tereke kabul edilmez. Mirasbırakanın geride hiçbir zümrede mirasçı, sağ kalan eş, evlatlık veya evlatlığın altsoyu bırakmaması halinde tereke Devlete intikal eder. Devlet bu sıfatla son yasal mirasçıdır.

Örnek 24. Bekar ve çocuksuz olan M'nin anne ve babası ondan önce ölmüştür. Kardeşi, yeğeni ve üçüncü zümrede mirasçısı da bulunmamaktadır. Bu durumda mirasın tamamı Devlete geçer.

Şekil 25 — Devletin mirasçılığı

IX. Yasal Mirasçılara İlişkin Hesaplamada İzlenecek Yöntem

Somut bir olayda yasal mirasçıların ve paylarının tespiti için aşağıdaki sıranın izlenmesi, hata riskini önemli ölçüde azaltır:

1. Ölüm tarihini ve uygulanacak hukuku belirleyin. Mirasçılık, ölüm tarihinde yürürlükte olan hükümlere tabidir (4722 sayılı Kanun m. 17).

2. Birinci zümreyi inceleyin. Mirasa ehil ve sağ bir altsoy varsa sonraki zümrelere geçmeyin.

3. Birinci zümrede mirasçı yoksa ikinci zümreye, o da yoksa üçüncü zümreye geçin.

4. Mirası kişi sayısına göre değil, köklere ve hatlara göre bölün.

5. Kök başlarını kontrol edin. Her kök başının mirasbırakandan önce ölüp ölmediğini, mirası reddedip reddetmediğini, mirastan yoksun, feragat etmiş veya çıkarılmış olup olmadığını inceleyin. Bu durumlarda payı halefiyet kurallarına göre aktarın.

6. Sağ kalan eşin payını önce ayırın. Eş varsa, üçüncü zümrede kuzenlerin mirasçılıktan dışlandığını gözetin.

7. Mal rejimi tasfiyesini ayrıca yapın.

8. Ölüme bağlı tasarrufları inceleyin. Vasiyetname veya miras sözleşmesi bulunup bulunmadığını ve saklı paylara dokunulup dokunulmadığını kontrol edin.

X. Saklı Paylar Bakımından Kısa Bir Not

Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufla yasal paylarda değişiklik yapabilir. Ancak bu serbestisi, bazı yasal mirasçıların saklı payları ile sınırlıdır (TMK m. 506):

• Altsoy için yasal miras payının yarısı

• Ana ve babanın her biri için yasal miras payının dörtte biri

• Sağ kalan eş için, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamı, diğer hallerde dörtte üçü

Kardeşlerin saklı payı, 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunun 2. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Dolayısıyla kardeşler yasal mirasçı olmakla birlikte, mirasbırakan tarafından ölüme bağlı tasarrufla mirastan tamamen yoksun bırakılabilir.

Sonuç

Zümre sistemi, Türk hukukunda yasal mirasçılığın belirlenmesinde öngörülebilir ve tutarlı bir çerçeve sunar. Sistem üç temel ilkeye dayanır:

• Önceki zümrenin sonrakini dışlaması

• Zümre içinde köklere ve hatlara göre paylaştırma

• Önce ölen kök başının yerini her derecede halefiyet yoluyla altsoyunun alması

Sağ kalan eşin payı birlikte mirasçı olduğu zümreye göre belirlenir ve eşin varlığı, üçüncü zümrede halefiyeti büyük ebeveynlerin çocukları ile sınırlar.

Uygulamada ise tablo çoğu zaman bu örneklerden daha karmaşıktır. Yarım kardeşler, sonradan kurulan soybağı, mirası reddeden mirasçılar, ardışık ölümler, yabancı unsurlu mirasçılar ve mal rejimi tasfiyesi hesabı bu karmaşıklığın başlıca nedenleridir. Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) alınması, tereke tespiti veya ortaklığın giderilmesi süreçlerinde mirasçılık ilişkisinin doğru kurulması, hak kayıplarının ve sonradan açılacak mirasçılık belgesinin iptali davalarının önlenmesi bakımından belirleyicidir.

Kaynakça

1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 181, 282, 495–501, 506, 575, 578, 580, 611, 612. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4721&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

2. 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun, m. 17. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4722&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

3. 5650 sayılı Kanun, m. 2 (4/5/2007), TMK m. 506/3'ün yürürlükten kaldırılması.

4. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2010/1548, K. 2010/3221, T. 27.05.2010. https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/1111709700

5. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2013/16658, K. 2014/13055, T. 20.06.2014. https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/98814400

6. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E. 2015/16812, K. 2016/10451, T. 15.12.2016. https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/331036400

7. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2021/7310, K. 2022/8168, T. 29.12.2022. https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/869864900

8. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/483, K. 2024/1228, T. 27.02.2024 (E. 2022/9263, K. 2023/985 sayılı bozma kararını aktarmaktadır). https://mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/1039970700