Türkiye'deki Mirasınıza Hangi Hukuk Uygulanır? Yabancılar İçin Saklı Pay (Forced Heirship) Meselesi

Yabancı uyruklu müvekkillerimizden sık duyduğumuz iki soru var: "Kendi ülkemin hukukuna göre hazırladığım vasiyetname, Türkiye'deki evim için de geçerli olacak mı?" ve "Eşim/annem Türk vatandaşıydı, ben yabancıyım; Türkiye'deki mirasında saklı payım var mı?" Her iki sorunun da cevabı, Türk milletlerarası özel hukukunun miras alanındaki temel kuralı ile Türk hukukuna özgü saklı pay (forced heirship) sisteminin nasıl birlikte işlediğinin anlaşılmasından geçiyor.

Bu yazıda, Türkiye'de mirasa hangi hukukun uygulanacağını düzenleyen kanun hükmünü ve saklı paya ilişkin temel maddeleri doğrudan alıntılayarak, yabancı unsurlu miras süreçlerinde en çok karışan noktaya açıklık getiriyoruz.

1. Türkiye'de Mirasa Hangi Hukuk Uygulanır? MÖHUK m. 20

Yabancılık unsuru taşıyan miras ilişkilerinde uygulanacak hukuk, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 20'de düzenlenmiştir. Madde şu şekildedir:

(1) Miras ölenin milli hukukuna tabidir. Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır.

(2) Mirasın açılması sebeplerine, iktisabına ve taksimine ilişkin hükümler terekenin bulunduğu ülke hukukuna tabidir.

(3) Türkiye'de bulunan mirasçısız tereke Devlete kalır.

(4) Ölüme bağlı tasarrufun şekline 7 nci madde hükmü uygulanır. Ölenin milli hukukuna uygun şekilde yapılan ölüme bağlı tasarruflar da geçerlidir.

(5) Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti, tasarrufta bulunanın, tasarrufun yapıldığı andaki milli hukukuna tabidir.

— MÖHUK m. 20 — Miras (5718 sayılı Kanun)

Bu hükmün kurduğu sistem iki katmanlıdır. Genel kural, mirasın ölenin milli hukukuna (vatandaşlık hukukuna) tabi olmasıdır — yani örneğin İngiliz vatandaşı bir mirasbırakanın dünya genelindeki taşınır malları ve banka hesapları kural olarak İngiliz miras hukukuna göre paylaşılır. Ancak madde, bu genel kuralın hemen ardından açık bir istisna getiriyor: Türkiye'de bulunan taşınmazlar için, mirasbırakanın vatandaşlığı ne olursa olsun, Türk hukuku uygulanır. Bu, taşınmazın bulunduğu ülke hukukunun uygulanması anlamına gelen "lex rei sitae" kuralının miras hukukumuzdaki yansımasıdır.

2. Saklı Pay (Forced Heirship) Nedir?

Türk miras hukukunun karakteristik özelliklerinden biri, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlayan saklı pay sistemidir. Kanun, belirli yakınlıktaki mirasçılara, mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesiyle dahi elinden alamayacağı asgari bir pay güvence altına alır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 506, saklı pay oranlarını şöyle belirler:

Saklı pay aşağıdaki oranlardan ibarettir:

1. Altsoy için yasal miras payının yarısı,

2. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,

3. (Mülga: 4/5/2007-5650/2 md.)

4. Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.

— TMK m. 506 — Saklı pay

Altsoyun (çocuklar ve onların alt soyu) birinci derece yasal mirasçı olduğu ve saklı pay hesabının çıkış noktasını oluşturduğu TMK m. 495'te şu şekilde ifade edilir: "Mirasbırakanın birinci derece mirasçıları, onun altsoyudur. Çocuklar eşit olarak mirasçıdırlar. Mirasbırakandan önce ölmüş olan çocukların yerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır." (TMK m. 495)

3. Yabancılar İçin Asıl Mesele: Kendi Ülkeniz Saklı Pay Tanımasa Bile

Pek çok hukuk sisteminde — özellikle İngiltere, Galler ve bazı Amerika Birleşik Devletleri eyaletleri gibi common law kökenli sistemlerde — vasiyet özgürlüğü neredeyse sınırsızdır ve saklı pay kavramı bulunmaz. Bir kişi, mirasının tamamını dilediği kişiye bırakabilir. Bu farklılık, yukarıda alıntılanan MÖHUK m. 20/1'in ikinci cümlesiyle birleşince yabancı uyruklu mirasbırakanlar ve mirasçılar açısından kritik bir sonuç doğurur: mirasbırakanın milli hukuku saklı pay tanımasa dahi, Türkiye'de bulunan taşınmazlar bakımından Türk hukuku — dolayısıyla Türk saklı pay rejimi — uygulanır.

Başka bir ifadeyle, İngiliz hukukuna göre hazırlanmış ve tüm mal varlığını tek bir mirasçıya bırakan bir vasiyetname, mirasbırakanın kendi ülkesindeki varlıkları için geçerli olsa dahi, Antalya'daki bir villa veya dairesi için saklı paylı mirasçıların (altsoy, ana-baba, sağ kalan eş) haklarını ortadan kaldıramaz. MÖHUK m. 20/2 uyarınca terekenin taksimine ilişkin hükümler de terekenin (burada taşınmazın) bulunduğu ülke hukukuna, yani yine Türk hukukuna tabidir.

4. Saklı Pay İhlal Edilirse: Tenkis Davası

Saklı payı zedelenen bir mirasçının başvurabileceği hukuki yol, TMK m. 560'ta düzenlenen tenkis davasıdır:

Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler.

Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, sadece paylaştırma kuralları sayılır.

— TMK m. 560 — Tenkis davası

Bu hüküm sayesinde, Türkiye'de taşınmazı bulunan bir yabancının saklı paylı mirasçıları — mirasbırakanın vatandaşı olduğu ülkenin hukuku aksini öngörse dahi — Türk mahkemelerinde tenkis davası açarak, kendilerine ayrılan yasal asgari payı talep edebilirler.

5. Yabancı Uyruklu Mirasçılar ve Mirasbırakanlar İçin Pratik Sonuçlar

Türkiye'de gayrimenkulü bulunan yabancıların vasiyetname hazırlarken saklı pay sınırlarını göz önünde bulundurması, ileride açılabilecek bir tenkis davasının önüne geçmek açısından önemlidir.

Türk vatandaşından miras kalan yabancı eş ve çocuklar, mirasbırakanın Türkiye'deki taşınmazları bakımından Türk saklı pay sistemine tabi olabilir; yurt dışındaki mal varlığı ise ayrı bir değerlendirmeye tabidir.

Yurt dışında alınmış bir mirasçılık belgesinin (veraset ilamının) Türkiye'de kullanılabilmesi için tanınması gerekebilir; bu, MÖHUK m. 20'den bağımsız, ayrı bir usul hukuku meselesidir.

Her somut olayda mirasbırakanın vatandaşlığı, malvarlığının türü (taşınır/taşınmaz) ve bulunduğu ülke birlikte değerlendirilmelidir; yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir ve somut bir hukuki durumun değerlendirilmesinin yerini tutmaz.

Sonuç

Türkiye'de taşınmazı bulunan yabancı uyruklu kişilerin ve yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının miras süreçleri, MÖHUK m. 20'nin kurduğu milli hukuk-lex rei sitae dengesi nedeniyle kendine özgü bir inceleme gerektirir. Somut durumunuza ilişkin değerlendirme için NISANCI Attorneys at Law (Antalya) ile iletişime geçebilirsiniz.

Kaynakça

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK), m. 20.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), m. 495, m. 506, m. 560.